خورشید

سؤال: (سن عایشه به هنگام ازدواج با رسول الله صلی الله علیه و آله چند سال بوده است؟)

جواب: معمولاً در ثبت تاریخ، به جهت سیطره حکام بر مورخان یا خود فروخته بودن برخی از آنان، علیه مخالفان حکومت اجحاف هایی صورت گرفته است و در مقابل از حکام و دوستان و همفکران آنها تعریفات و تمجیدهایی در حد افراط شده است که با روبرو شدن با برخی تناقضات در روایتهای تاریخی که راهی برای توجیه آنها نیست به این حقیقت می توان پی برد. یکی از این موارد، سن عایشه به هنگام ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و آله است که برخی از نقلیات تاریخی، اصرار بر کم نشان دادن سن عائشه به هنگام ازدواج با پیامبر(ص) دارند در حالی که با برخی از روایاتی که در خود این کتاب ها آمده و می توان از آنها سن عایشه را حدس زد سازگاری ندارد علاوه بر این روایات و گزارش های فراوانی که در کتب مختلف آمده اجماع بر خلاف نقلیات مذکور دارد. 
متاسفانه این موضوع باعث سوء استفاده مخالفان و معاندان دین اسلام شده تا پیامبر صلی الله علیه و آله را فردی شهوتران معرفی کنند، در این مجال سعی کرده ایم با مراجعه به متون تاریخی این مساله را بررسی کنیم.
این مساله قبلاً توسط عالم بزرگوار، شیخ جعفر مرتضی العاملی در رسالۀ مجزا به نام «کتاب حدیث الافک» و همچنین در کتاب «الصحیح من سیره النبی الاعظم» بررسی شده و ایشان به این نتیجه رسیده است که عائشه در وقت ازدواج حدود هیجده سال سن داشته است و جناب آقای نیکنام عربشاهی هم در «تاریخ صحیح اسلام»(1)، به این موضوع پرداخته انده؛ جدیداً نیز تاریخدان مشهور عربستان سعودی، «استاد سهیله زین العابدین حماد» اعلان کرد که: «بنابر محاسبات تاریخی سن عائشه بنت ابی بکر، 10 سال کوچکتر از خواهرش اسماء بوده لذا بنابر قول ترجیحی، او در سن 19 سالگی با حضرت محمد(ص) ازدواج کرده است».(2)
شکی نیست که برای یافتن سن عایشه به هنگام ازدواج، نخست باید سال ازدواج مشخص شود تا سن عایشه بدست آید، طبق منابع تاریخی، پیامبر اکرم صلَّى اللّه  علیه و آله و سلَّم پس از خدیجه(س) با سوده بنت زمعه ازدواج کرده(3) و تا چهار سال همسر دیگرى اختیار نکرده است.(4) که در برخی از روایات، فاصله میان وفات خدیجه سلام الله علیها و ازدواج با عایشه سه سال ذکر شده است.(5)و برخی از روایات این تاریخ را تاریخ عقد ایشان دانسته اند و سال ازدواج را دوم هجرت ذکر کرده اند.(6)،(7)
جمع بندی این اقوال این است که بگوییم حضرت خدیجه(س) در سال دهم هجری وفات نمود و پیامبر(ص) پس از ایشان با سوده ازدواج کردند و سال قبل از هجرت عایشه را به عقد خود در آورده سپس در سال دوم هجرت او را به خانه خود برده اند.
اینک با مراجعه به اسناد تاریخی و با استفاده از روایاتی که می توان از آنها سن عایشه را به هنگام ازدواج با رسول الله صلی الله علیه و اله حدس زد، پرده از حقیقت آن برمیداریم.
از چند طریق می توان سن عایشه را بدست آورد:
الف) محاسبه سن عایشه با استفاده از سال ایمان او: 
طبق منابع تاریخی عایشه در سه سال اول بعثت که هنوز دعوت علنی نشده بود اسلام آورد(8) و وی در آن هنگام صغیره بود.(9) 
در نتیجه چون در اسلام آوردن، لازم است فرد حداقل 7، 8 سال داشته باشد، زیرا اهل سنت حضرت علی (ع) را در هنگامی اسلام آوردن، که ده تا سیزده سال ذکر شده، صغیر دانسته اند و یادآور شده اند که حضرت در این هنگام «رجل» نبود لذا اسلام او قبول نیست، حال دربارة عایشه هم می بایست طوری سخن گفت که معقول باشد؛ یعنی سنش به اندازه ای باشد که بتواند اسلام بیاورد، اگرچه کم تر از سن بلوغ باشد. چون بلوغ دختران نه سال است، ایشان در هنگام پذیرش اسلام مثلاً باید هفت ساله بوده باشد، حال اگر عائشه در سال سوم از سه ساله اول رسالت رسول الله صلی الله علیه و آله هم ایمان آورده باشد و در آن هنگام هفت ساله بوده باشد به هنگام عقد ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و آله، حداقل17 سال داشته و حداقل در 19 سالگی به خانه ایشان رفته است. 
جالب اینکه اگر قول مشهور را در ازدواج عایشه بپذیریم که معتقد است وی در هفت سالگی با رسول الله صلی الله علیه و آله ازدواج کرده است وی در سه سال اول بعثت هنوز به دنیا نیامده بود تا چه برسد به اینکه به پیامبر(ص) ایمان بیاورد؟! و این خود دلیلی بر بطلان آن نظریه می باشد.
ب) محاسبه سن عایشه از طریق محاسبه سن خواهر او اسماء:
یکی از مسائلی که سن دقیق عایشه را در هنگام ازدواج با رسول خدا به اثبات می‌رساند، مقایسه سن او با سن خواهرش اسماء بنت أبی بکر است. 
روایات تاریخی حکایت از این دارد که أسماء دختر ابی بکر و همسر زبیر بن عوام(10)، 27 سال قبل از هجرت متولد شده(11) و 10 سال از عایشه بزرگتر بوده(12) و در سن 100 سالگی(13) بسال 73 هجری(14) در مکه(15) از دنیا رفته است.
در نتیجه عایشه 17 سال قبل از هجرت متولد شده پس به هنگام عقد ازدواج با رسول الله حدود 17 سال و در 19 سالگی به خانه ایشان رفته است. 
ج) تخمین سن عایشه از طریق ازدواجی که قبل از ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و آله داشته است:
عایشه سالها قبل از خواستگاری پیامبر(ص)، در عقد ازدواج فرد دیگری بنام جبیر بن مطعم بوده است. و در حدود سال پنجم هجری که ابوبکر به همراه مهاجرین قصد هجرت به حبشه را داشت، این نامزدی به هم خورد و مطعم به خاطر آنکه ابوبکر مسلمان شده بود، عقد نامزدی فرزندش را با عائشه فسخ نمود.(16)
این قول را روایاتی که می گوید: رسول الله صلی الله علیه و آله پس از ازدواج با عایشه سه روز نزد وی بوده است و حال آنکه روایاتی نقل شده که رسول الله صلی الله علیه و آله نزد زنان باکره هفت روز و نزد غیر باکره ها سه روز اقامت داشت(17)، تقویت می کند.
در نتیجه طبق آنچه از این روایت بر می آید عایشه هشت سال قبل از نامزدی با پیامبر صلی الله علیه و آله، آماده ازدواج بوده است. که اگر عایشه در آن زمان حداقل 9 سال سن داشته باشد به هنگام عقد ازدواج با رسول الله صلی الله علیه و آله حداقل17 سال سن داشته و حداقل در 19 سالگی به خانه ایشان رفته است.
د) محاسبه سن عایشه در هنگام ازدواج، از طریق سن او در سال وفاتش:
مورخان سال وفات عایشه را 57 یا 58 هجری(18) و سن وی را در آن زمان هفتاد سال(19) ذکر کرده اند. پس در سال اوّل یا دوم بعثت متولد شده و سن او به هنگام عقد ازدواج با پیامبر حدود 12، 13 سال بوده و در حدود 14، 15سالگی به خانه ایشان رفته است. 
از آنجا که مردم در بیان اعداد، معمولاً از ذکر خورده ی آن صرف نظر می کنند و مثلاً بجای 74 به ذکر 70 اکتفا می کنند هیچ بعید نیست که در مورد این نقل تاریخی هم چنین اتفاقی افتاده باشد که اگر چنین باشد طبق این قول هم مثل قولهای دیگر سن عایشه به هنگام عقد در حدود 17 سال بوده است. و با دیگر اقوال اختلافی نخواهد داشت.
ه) محاسبه سن عایشه از طریق محاسبه سن حضرت فاطمه سلام الله علیها:
ابن کثیر در کتاب سیره اش از پیامبر در مورد عایشه نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده: فاطمه سرور تمام بانوان جهان است و در مورد عایشه فضیلتی را برشمرد که بر دیگر زنان برتری دارد و دیگران آن را ندارند.(20) حال اگر فاطمه سلام الله علیها سرور زنان است چگونه عایشه فضیلتی دارد که برای ایشان نیست!
جالب است طحاوی که این دوحدیث را نقل کرده در مقام توجیه این دو روایت می گوید: وقتی رسول الله صلی الله علیه و آله این روایت را برای عایشه گفته حضرت فاطمه(س) هنوز به سن تکلیف نرسیده بوده اند و حدیث فضیلت حضرت فاطمه(س) مربوط به بعد از مکلف شدن ایشان بوده است.(21)
وی قبل از مطرح کردن این بحث چند صفحه قبل، سن حضرت فاطمه(س) را هنگام وفات 25 سال دانسته است.(22)
به این ترتیب حضرت زهرا(س) باید یک یا دو سال پیش از بعثت به دنیا آمده باشند و عایشه چند سال بزرگتر بوده، بر این اساس عایشه به هنگام عقد ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و اله در حدود 17 سال داشته و در حدود 19 سالگی به خانه ایشان رفته است. 
و) دلایل دیگری که می توان از آنها سن عایشه را به هنگام ازدواج، تخمین زد: 
طبری آورده است که: «ابوبکر دارای چهار فرزند بود که همه آنها در دوره جاهلیت به دنیا آمده بودند».(23)طبق این روایت هم همان نتایج قبلی در مورد سن عایشه بدست می آید.
روایت های فقهی عایشه که مورد استناد اهل سنت است بسیار زیادند و لازمه اعتماد به آنها این است که عایشه از حالت کودکی خارج شده باشد تا بتوان به گفته وی اعتماد کرد و بیش از 25000 حدیثی را که از پیامبر شنیده، آنهم فقط احادیث فقهی؟!! را پذیرفت.
اما قول مشهور در سن عایشه که می گوید: «عایشه به هنگام ازدواج با رسول الله صلی الله علیه و آله، شش سال داشته و در نُه سالگی به خانه پیامبر(ص) رفته است»،(24) به دلایل مختلف قابل نقد است.
با بررسی این روایات در می یابیم که برخی از این روایات توسط خود عایشه نقل شده که با توجه به حسادت های عائشه نسبت به دیگر همسران پیامبر(ص) علی الخصوص به حضرت خدیجه (س)(25)، جای سؤال و شک نسبت به قبول آنها وجود دارد.
راوی برخی از این روایات هشام بن عروه است که از طریق راویان عراقی روایت شده است، این روایات نیز چون وی پس از هفتاد و یک سالگی به عراق رفته، و رجالیون او را در آخر عمر دارای ضعف حافظه معرفی کرده اند و روایات او را در این سن نمی پذیرند(26) نمی تواند روایات مورد اعتمادی باشند. 
روایت دیگری هم از طریق ابن عامره(خواهرزاده عائشه) نقل شده که چون در زمان این ازدواج پنج و یا شش ساله بوده بعید است چنین دقیق تمام حوادث را در ایام طفولیت به ذهن داشته باشد که حتی ماه ازدواج را هم ذکر کند، از طرف دیگر در کتب تاریخ چیزی در وثاقت او نیامده است لذا مجهول الحال است.
در پایان لازم است خواننده عزیز را به چند نکته متوجه کنیم:
در آن زمان چیزی به نام وثیقه تولد وجود نداشت؛ تا تاریخ دقیق پیدایش افراد بر مبنای آن تعیین شود، لذا در مورد بسیاری از ائمه(ع) حتی تاریخ دقیقی در مورد سال و روز ولادت آنها وجود ندارد. و اختلافات جزئی طبیعی است.
شرایط سنی که در فرهنگ ما ایرانیان امروزه متداول است، در آن عصر و نزد عرب های آن زمان متداول نبود. بسا اتفاق می افتاد دختران نو رسیده به عقد مردان کهنسال در می آمدند. و از نظر آنها بر این گونه ازدواج ها هیچ گونه خرده گیری و ملامتی وجود نداشت. چنانکه می بینیم کسانی مانند ابوبکر و عبد الرحمن بن عوف(27) که هردو مسن بوده اند به خواستگاری حضرت فاطمه سلام الله علیها می آیند.
عرب های شبه جزیره خوش نداشتند دخترشان دیر ازدواج کند و مدت ها در خانه پدر بماند. بلکه می کوشیدند دخترانشان را زودهنگام شوهر دهند و به خانه همسر بفرستند، تا خیالشان آسوده شود.
قبایل مختلف مسلمان در زمان رسول الله صلی الله علیه و آله مباهات مى کردند و به همین قدر خوشحال بودند که، زنى از قبیله آنان به نام همسر پیامبر صلى الله علیه و آله نامیده شود، لذا بسیاری از آنها دختران خود را به عقد رسول الله صلی الله علیه و آله در می آوردند یا با دختران ایشان ازدواج می کردند تا منتسب به ایشان شوند. این عمل باعث می شد پیوند اجتماعى آنها با پیامبر صلى الله علیه و آله محکمتر شود، و در دفاع از ایشان مصممتر  می شدند.(28)
پی نوشت:

(1) . جلد 1، صفحه 182 تا 197
(2) . خبرگزاری العربیه، 18 سپتامپر 2008
(3) . «...و تزوج رسول الله صلی الله علیه و سلم بعد خدیجه، ‌سوده بنت زمعه بن قیس، من بنی عامر بن لؤی، قبل الهجره باشهر... فکانت اول امراه وطئها بالمدینه؛ رسول خدا بعد از خدیجه چند ماه قبل از هجرت با سوده بنت زمعه، ازدواج کرد و او نخستین همسری بود که رسول خدا در مدینه با او همبستر شد.» البلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر (م279هـ)، أنساب الأشراف، ج 1 ، ص 181.
(4) . «قد انفردت سودة بصحبة رسول اللّه  صلَّى اللّه  علیه و سلَّم أربع سنین لاتشارکها فیه امرأة و لا سَریّة، ثمّ بنى بعائشة بعد». ذهبى، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، ج 3، ص 288، حوادث سال 23 هجرى قمرى، باب ذکر من توفی فی خلافة عمر، شرح حال سودة بنت زمعة.
(5) . عن عائشه رضی الله عنها «قالت ما عزت علی امراه ما عزت علی خدیجه من کثره ذکر رسول الله ایاها قالت و تزوجنی بعدها بثلاث سنین؛ از عائشه نقل شده است که به هیچ زنی به اندازه خدیجه حسادت نکردم زیرا رسول خدا زیاد از او یاد می کرد؛ رسول خدا سه سال بعد از خدیجه با من ازدواج کرد.» البخاری الجعفی، محمد بن إسماعیل ابوعبدالله (متوفای256هـ)، صحیح البخاری، ج 3، ص 3606، ح3606 ،کتاب فضائل الصحابة، بَاب تَزْوِیجِ النبی خَدِیجَةَ وَفَضْلِهَا رضی الله عنها، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن کثیر، الیمامة - بیروت، الطبعة: الثالثة، 1407 - 1987.
(6) . وبنى بها بالمدینة فی شوال فی السنة الثانیة؛ رسول خدا در سال دوم هجری ، عائشه را به خانه خود آورد. الأنصاری الشافعی، سراج الدین أبی حفص عمر بن علی بن أحمد المعروف بابن الملقن (متوفای804 هـ)، غایة السول فی خصائص الرسول صلى الله علیه وسلم،  ج 1 ، ص 236، تحقیق: عبد الله بحر الدین عبد الله ، ناشر: دار البشائر الإسلامیة  - بیروت  - 1414هـ - 1993م.
(7) . در مقابل این روایات که خودشان هم با همدیگر همخوانی دقیقی ندارند، روایتی است که سال ازدواج را از این هم عقب تر نشان می دهد؛ بلاذری در انساب الاشراف می گوید: رسول الله چند ماه قبل از هجرت با سوده ازدواج کرده است(وتزوج رسولُ الله صلى الله علیه وسلم، بعد خدیجة، سودة بنت زَمعة بن قیس، من بنی عامر بن لؤی، قبل الهجرة بأشهر... فکانت أول امرأة وطئها بالمدینة؛ رسول خدا بعد از خدیجه، چند ماه قبل از هجرت با سوده بنت زمعه، ازدواج کرد و او نخستین همسری بود که رسول خدا در مدینه با او همبستر شد. أنساب الأشراف بلاذری، ، ج 1 ، ص 181.) با استفاده از روایاتی که می گویند سوده چهار سال به تنهایی زن پیامبر بوده است می توان به دست آورد که زدواج در سال چهارم هجری بوده است.( وقد انفردت بصحبة النبی صلى الله علیه وسلم أربع سنین لا تشارکها فیه امرأة ولا سریة ثم بنى بعائشة؛ سوده چهار سال تنها همسر رسول خدا بود ، هیچ زنی و هیچ کنیزی در آن چهار سال با سوده در این امر شریک نبود، سپس رسول خدا با عائشه ازدواج کرد. الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان، (متوفای748هـ)، تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام، ج 3 ، ص 288 ،تحقیق د. عمر عبد السلام تدمرى، ناشر: دار الکتاب العربی - لبنان/ بیروت، الطبعة: الأولى، 1407هـ -1987م.)
(8) . «...من سبق إسلامه... عائشة وهی صغیرة فکان إسلام هؤلاء فی ثلاث سنین و رسول الله صلی الله علیه و آله یدعو فی خفیة قبل أن یدخل دار أرقم بن أبی الأرقم؛ از کسانی که در اسلام آوردن بر دیگران سبقت گرفتند: ... عائشه که در آن زمان خردسال بود . این افراد در سه سال اول بعثت که رسول خدا مخفیانه مردم را به ایمان دعوت می‌کرد، اسلام آوردند، قبل از آن که رسول خدا وارد خانه أرقم بن أبی الأرقم بشوند. المقدسی، مطهر بن طاهر -متوفای507 هـ- البدء والتاریخ، ج 4 ، ص 146، ناشر: مکتبة الثقافة الدینیة – بورسعید.
(9) . «عائشة أسلمت صغیرة بعد ثمانیة عشر إنسانا ممن أسلم؛ عایشه در کودکی و بعد از هیجده نفر ایمان آورد». النووی، ابوزکریا یحیی بن شرف بن مری (متوفای676 هـ)، تهذیب الأسماء واللغات، ج 2 ، ص 615، تحقیق: مکتب البحوث والدراسات، دار النشر: دار الفکر - بیروت، الطبعة: الأولى، 1996م؛ تاریخ ابوبکر بن ابی خیثمه به نقل از ابی اسحاق طبق نقل تهذیب الاسماء و اللغات؛ البدء والتاریخ مقدسی، ج 4، ص 146؛ عبد الملک بن هشام بن أیوب ابومحمد -متوفای213هـ- السیرة النبویة، ج 2، ص 92، تحقیق طه عبدالرءوف سعد، ناشر: دار الجیل، الطبعة: الأولى، بیروت
(10) . «أسماء بنت أبی بکر الصدیق زوج الزبیر بن العوام من کبار الصحابة...» العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل- تقریب التهذیب، ج 1، ص 743 ، تحقیق: م حمد عوامة، ناشر: دار الرشید - سوریا، الطبعة: الأولى؛ ابن کثیر الدمشقی، إسماعیل بن عمر القرشی ابوالفداء، البدایة والنهایة، ج 8، ص 345 ـ 346، ناشر: مکتبة المعارف – بیروت؛ ملا علی القاری، علی بن سلطان محمد الهروی، مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ج 1 ، ص 331 ، تحقیق: جمال عیتانی؛ الصنعانی الأمیر، محمد بن إسماعیل سبل السلام شرح بلوغ المرام من أدلة الأحکام، ج 1، ص 39، تحقیق: محمد عبد العزیز الخولی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت، الطبعة: الرابعة،.
(11) . ولدت قبل التأریخ بسبع وعشرین سنة؛ اسماء، بیست و هفت سال قبل از تاریخ به دنیا آمد. الأصبهانی، ابونعیم أحمد بن عبد الله -متوفای430هـ-، معرفة الصحابة ج 6، ص 3253، رقم: 3769 ؛ الطبرانی، سلیمان بن أحمد بن أیوب ابوالقاسم -متوفای360هـ- المعجم الکبیر، ج 24، ص 77، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مکتبة الزهراء - الموصل، الطبعة الثانیة، 1404هـ – 1983م؛ ابن عساکر الدمشقی الشافعی، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبة الله بن عبد الله، (متوفای571هـ تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الأماثل، ج 69 ، ص 9، تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامة العمری، ناشر: دار الفکر - بیروت – 1995؛ الجزری، عز الدین بن الأثیر أبی الحسن علی بن محمد-متوفای630هـ- أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج 7 ، ص 11، تحقیق عادل أحمد الرفاعی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت / لبنان، الطبعة الأولى، 1417 هـ - 1996 م؛ النووی، ابوزکریا یحیی بن شرف بن مری، -متوفای676 هـ-، تهذیب الأسماء واللغات، ج 2، ص 597 ـ 598، تحقیق: مکتب البحوث والدراسات، دار النشر: دار الفکر - بیروت، الطبعة الأولى، 1996م؛ الهیثمی، ابوالحسن علی بن أبی بکر -متوفای 807 هـ-، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج 9، ص 260، ناشر: دار الریان للتراث/  دار الکتاب العربی - القاهرة، بیروت – 1407هـ؛ معرفه الصحابه الاصبهانی، ج6، ص3253؛ العینی، بدر الدین ابومحمد محمود بن أحمد الغیتابی الحنفی (متوفای 855هـ)، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، ج 2، ص 93، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت؛ العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفای852هـ)، الإصابة فی تمییز الصحابة، ج 7 ، ص 487.
(12) . أسماء بنت أبی بکر... کانت أخت عائشة لأبیها وکانت أسن من عائشة؛ اسماء دختر ابوبکر، از جانب پدر خواهر عائشه و از او بزرگتر بود الأصبهانی، ابونعیم أحمد بن عبد الله -متوفای430هـ-، معرفة الصحابة ج 6، ص 3253، رقم : 3769؛ ابن عساکر الدمشقی الشافعی، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبة الله بن عبد الله،(متوفای571هـ) تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الأماثل، ج 69 ، ص 8 ، تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامة العمری، ناشر: دار الفکر - بیروت – 1995؛ البیهقی، أحمد بن الحسین بن علی بن موسی ابوبکر، سنن البیهقی الکبرى، ج 6، ص 204، ناشر: مکتبة دار الباز - مکة المکرمة؛ الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان، سیر أعلام النبلاء، ج 2، ص 289، تحقیق: شعیب الأرناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر: مؤسسة الرسالة - بیروت؛ البدایة و النهایة ابن کثیر، ج 8، ص 345 ـ 346؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح ملا علی القاری، ج 1، ص 331؛ سبل السلام شرح بلوغ المرام من أدلة الأحکام الصنعانی، ج 1، ص 39؛ معرفه الصحابه الاصبهانی، ج6، ص3253
(13) . کان لاسماء یوم مَاتَتْ مِائَةُ سَنَةٍ؛ اسماء در هنگام وفات صد سال داشت الطبرانی، سلیمان بن أحمد بن أیوب ابوالقاسم-متوفای360هـ- المعجم الکبیر، ج 24، ص 77، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مکتبة الزهراء - الموصل، الطبعة: الثانیة، 1404هـ – 1983م؛ الهیثمی، ابوالحسن علی بن أبی بکر -متوفای 807 هـ-، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج 9، ص 260، ناشر: دار الریان للتراث/  دار الکتاب العربی - القاهرة، بیروت – 1407هـ.؛ تقریب التهذیب عسقلانی، ج 1، ص 743؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب بن عبد البر، ج 4، ص 1783ـ 1782؛ الصفدی، صلاح الدین خلیل بن أیبک الوافی بالوفیات، ج 9، ص 36، تحقیق أحمد الأرناؤوط وترکی مصطفى، ناشر: دار إحیاء التراث - بیروت - 1420هـ- 2000م؛ البدایة والنهایة ابن کثیر، ج 8، ص 345 ـ 346؛ مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح ملا علی القاری، ج 1، ص 331؛ سبل السلام شرح بلوغ المرام من أدلة الأحکام الصنعانی، ج 1، ص 39؛ عمدة القاری شرح صحیح البخاری بدر الدین عینی، ج 2، ص 93؛ العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفای852هـ)، الإصابة فی تمییز الصحابة ابن عبدالبر، ج 7، ص 487.
(14) . مَاتَتْ أَسْمَاءُ بنتُ أبی بَکْرٍ الصِّدِّیقِ سَنَةَ ثَلاثٍ وَسَبْعِینَ بَعْدَ ابْنِهَا عبد اللَّهِ بن الزُّبَیْرِ بِلَیَالٍ؛ اسماء دختر ابوبکر در سال هفتاد و سه و بعد از پسرش عبد الله بن زبیر از دنیا رفت. الطبرانی، سلیمان بن أحمد بن أیوب ابوالقاسم -متوفای360هـ- المعجم الکبیر، ج 24، ص 77، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مکتبة الزهراء - الموصل، الطبعة: الثانیة، 1404هـ – 1983م؛ العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل- تقریب التهذیب، ج 1، ص 743، تحقیق: م حمد عوامة، ناشر: دار الرشید - سوریا، الطبعة: الأولى؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب بن عبد البر، ج 4، ص 1783 ـ 1782؛ الوافی بالوفیات صفدی، ج 9، ص 36؛ البدایة والنهایة ابن کثیر، ج 8، ص 345 ـ 346؛  مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح ملا علی القاری، ج 1، ص 331؛  سبل السلام شرح بلوغ المرام من أدلة الأحکام الصنعانی، ج 1، ص 39؛ عمدة القاری شرح صحیح البخاری بدر الدین عینی، ج 2، ص 93.
(15) . «وتوفیت أسماء بمکة فی جمادى الأولى...» الاستیعاب فی معرفة الأصحاب بن عبد البر، ج 4، ص 1783 ـ 1782؛ البدایة والنهایة ابن کثیر، ج 8، ص 345 ـ 346؛ سبل السلام شرح بلوغ المرام من أدلة الأحکام الصنعانی، ج 1، ص 39.
(16) .  «و روى ابن سعد عن أبی ملیکة أن رسول الله صلى الله علیه وسلم عند ما خطب عائشة. قال أبو بکر: إنی کنت أعطیتها مطعما لابنه جبیر. فدعنی حتى أسلها منهم. فاستسلها منهم فطلقها. فتزوجها رسول الله صلى الله علیه و سلم» الطبقات الکبرى، ج7، ص59؛ الإصابة، ج4، ص359؛ ترجمه تاریخ طبری، ج 4، ص1290؛ ترجمه دلائل  النبوة، ابو بکر احمد بن حسین بیهقى (م 458)، مترجم محمود مهدوى دامغانى ، ج 2، ص113؛ ترجمه طبقات  الکبرى، مترجم محمود مهدوى دامغانى ، ج 8، ص57.
(17) . « لما تزوج بها اقام عندها ثلاثا ...کان رسول الله اذا تزوج البکر أقام عندها سبعا و اذا تزوج الثیب أقام عندها ثلاثا» سنن ابن داود، کتاب النکاح، باب فی المقام عند البکر، رقم2124
(18) . ابن قتیبه دینوری، المعارف، ص 134
(19) . ابن قتیبه دینوری، المعارف، ص 134
(20) . السیرة النبویة لابن کثیر، ج 2، ص 137 .
(21) . یحتمل أن یکون ما فی هذا الحدیث قبل بلوغ فاطمة، واستحقاقها الرتبة التی ذکرها رسول الله " صلى الله علیه وآله وسلم " لها مشکل الآثار، ج 1، ص 52.
(22) . مشکل الآثار، ج 1، ص 47 نقل از سیره صحیح پیامبر بزرگ اسلام .ص264
(23) . طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج4، ص50
(24) . طبقات الکبری، ‌ج8، ص39؛ طبری، ج2، ص413
(25) . ابن حجر می گوید: «إن عائشة کانت تغار من نساء النبی وکانت تغار من خدیجة أکثر؛ عایشه نسبت به دیگر زنان پیامبر بویژه خدیجه بسیار حسادت میورزید». فتح الباری ج 7، ص 102؛ إرشاد الساری، ج 6، ص 166 و ج 8، ص 113.
برای موارد بیشتر به آدرسهای زیر مراجعه کنید:
صحیح بخاری ج 9، ص 292 ، و ج 5، ص 48 ، و ج 7، ص 47 ، و ج 8، ص 15 ، وصحیح مسلم ج 7، ص 134 و 133 ، وأسد الغابة ج 5، ص 438 ، والمصنف ج 7، ص 493 ، والإصابة ج 4، ص 283 و الاستیعاب هامش الإصابة ج4، ص 286 ، وصفة الصفوة ج2، ص8 ، عن البخاری ومسلم ، مسند أحمد ج6، ص117 و تاریخ الاسلام ذهبی ج 2، ص153؛ والبدایة والنهایة، ج 3، ص 12؛ الزوائد، ج 9، ص224؛ البدایة والنهایة، ج 3، ص 128 واسعاف الراغبین بهامش نور الابصار، ص 96 .
(26) . تهذیب التهذیب، ج11، ص48، 51 ؛ ذهبی در «میزان الاعتدال»
(27) . تذکره الخواص، ص306
(28) . گردآوری توسط: گروه تحقیقات معارف اسلامی پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله مکارم شیرازی مدظله