«صُلْب» به معنى پشت است، و اما «تَرائِب» جمع «تريبه» بنا بر مشهور ميان علماى لغت استخوان هاى بالاى سينه است، همانجا كه گردن بند روى آن قرار مى گيرد، چنان كه «ابن منظور» در «لسان العرب» مى گويد: «قالَ أَهْلُ اللُّغَةِ أَجْمَعُونَ مَوْضِعُ الْقِلادَةِ مِنَ الصَّدْرِ».

در عين حال، معانى متعدد ديگرى نيز براى آن ذكر كرده است، از جمله اين كه: «تَرائِب» به معنى قسمت پيش روى انسان است (در مقابل صلب كه پشت انسان است)، يا اين كه «تَرائِب» به معنى دست ها، پاها و چشم ها است، يا اين كه مجموعه استخوان هاى سينه، و يا چهار دنده از طرف راست و چهار دنده از طرف چپ است.

به هر حال، در اين كه منظور از «صلب» و «ترائب» در اين آيه شريفه چيست؟ در ميان مفسران گفتگوى بسيار است و تفسيرهاى فراوانى براى آن گفته اند از جمله:

1 ـ «صلب» اشاره به خود مردان و «ترائب» اشاره به زنان است; چرا كه مردان مظهر صلابت، و زنان مظهر لطافت و زينتند، بنابراين، آيه اشاره به تركيب نطفه انسان از نطفه مرد و زن مى كند، كه در اصطلاح امروز «اسپرم» و «اوول» ناميده مى شود.

2 ـ «صلب» اشاره به پشت مرد، و «ترائب» اشاره به سينه و قسمت هاى جلو بدن او است، بنابراين، منظور نطفه مرد است كه از قسمت هاى درون شكم كه در ميان پشت و قسمت جلو قرار دارد خارج مى شود.

3 ـ منظور خروج جنين است از رحم زن، كه ميان پشت و قسمت هاى جلو بدن او قرار گرفته است.

4 ـ بعضى گفته اند: اين آيه، اشاره به يك نكته دقيق علمى است كه اكتشافات اخير از روى آن پرده برداشته، و در عصر نزول قرآن مسلماً از همه پنهان بود، و آن اين كه: نطفه از «بيضه» مرد و «تخمدان» زن گرفته مى شود، و مطالعات دانشمندان جنين شناسى نشان مى دهد: اين دو در ابتداى امر كه در جنين ظاهر مى شوند، در مجاورت كليه ها قرار دارد، و تقريباً مقابل وسط ستون فقرات در ميان صلب (پشت) و ترائب (پائين ترين دنده هاى انسان) قرار گرفته، سپس با گذشت زمان و نمو اين دو عضو تدريجاً از آن محل پائين مى آيند، و هر كدام در موضع فعلى خود جاى مى گيرد، و از آنجا كه پيدايش انسان از تركيب نطفه زن و مرد است، و محل اصلى اين دو در آغاز در ميان «صلب» و «ترائب» قرار دارد، قرآن چنين تعبيرى را انتخاب كرده، تعبيرى كه در آن روز براى هيچ كس شناخته شده نبود، و علم جنين شناسى جديد پرده از روى آن برداشته است.(۱)

به تعبير روشن تر، بيضه مرد و تخمدان زن در آغاز پيدايش، يعنى در آن هنگام كه مرد و زن خود در عالم جنين بودند در پشت آنها، تقريباً محاذى وسط ستون فقرات بود، به طورى كه مى توان گفت: دستگاه نطفه ساز مرد و دستگاه نطفه ساز زن هر دو بين صلب و ترائب بودند، ولى تدريجاً كه خلقت مرد و زن در شكم مادر كامل مى شود، از آنجا جدا شده و تدريجاً به پائين مى آيند، به طورى كه هنگام تولد، بيضه مرد به خارج از شكم و در كنار آلت تناسلى قرار مى گيرد، و تخمدان زن در مجاورت رحم.

ولى، اشكال مهم اين تفسير اين است كه: قرآن مى گويد: آن آب جهنده از ميان صلب و ترائب خارج مى شود، يعنى به هنگام خروج، آب از ميان اين دو مى گذرد ، در حالى كه طبق اين تفسير، در حال خروج، آب نطفه چنين نيست، بلكه دستگاه نطفه ساز در آن موقعى كه خود در شكم مادر بود ميان صلب و ترائب قرار داشت، از اين گذشته، تفسير «ترائب» به آخرين دنده پائين، خود خالى از بحث و گفتگو نيست.

5 ـ منظور از اين جمله اين است كه: «منى» در حقيقت از تمام اجزاى بدن انسان گرفته مى شود، و لذا به هنگام خروج توأم با هيجان كلى بدن، و بعد از آن همراه با سستى تمام بدن است، بنابراين، «صلب» و «ترائب» اشاره به تمام پشت و تمام پيش روى انسان مى باشد.

6 ـ بعضى نيز گفته اند: عمده ترين عامل پيدايش منى «نخاع شوكى» است كه در پشت مرد و سپس قلب و كبد است، كه يكى زير استخوان هاى سينه و ديگرى در ميان اين دو قرار دارد، و همين سبب شده كه تعبير ما بين «صلب» و «ترائب» براى آن انتخاب گردد.

ولى، قبل از هر چيز، بايد به اين نكته مهم براى حل مشكل توجه داشت كه: در آيات فوق، تنها سخن از نطفه مرد در ميان است; زيرا تعبير به «ماء دافِق» (آب جهنده) درباره نطفه مرد صادق است نه زن، و همان است كه ضمير «يَخْرُجُ» در آيه بعد به آن باز مى گردد، و مى گويد: «اين آب جهنده از ميان صلب و ترائب بيرون مى آيد».

روى اين حساب، شركت دادن زن در اين بحث قرآنى مناسب به نظر نمى رسد، بلكه مناسب ترين تعبير، همان است كه گفته شود: قرآن به يكى از دو جزء اصلى نطفه كه همان نطفه مرد است، و براى همه محسوس مى باشد، اشاره كرده، و منظور از «صلب» و «ترائب» قسمت پشت و پيش روى انسان است; چرا كه آب نطفه مرد از ميان اين دو خارج مى شود.(۲)

 

اين، تفسيرى است روشن، خالى از هرگونه پيچيدگى و هماهنگ با آنچه در كتب لغت در معنى اين دو واژه آمده است، در عين حال ممكن است حقيقت مهم ترى در اين آيه نيز نهفته باشد، كه در حد علم امروز براى ما كشف نشده و اكتشافات دانشمندان در آينده پرده از روى آن برخواهد داشت.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ـ تفسير «مراغى»، جلد 30، صفحه 113

۲ـ در آيات ديگر قرآن نيز، هنگامى كه سخن از آفرينش انسان از نطفه، به ميان مى آيد، بيشتر روى نطفه مرد كه امرى محسوس است تكيه شده (به آيات 46 نجم، و 37 قيامت مراجعه شود).